Άννας Αγγελοπούλου Ιστολόγιο Χάριν Λόγου και Τέχνης, Χάριν Φίλων

"O άνθρωπος πρέπει κάθε μέρα ν᾽ακούει ένα γλυκό τραγούδι, να διαβάζει ένα ωραίο ποίημα, να βλέπει μια ωραία εικόνα και, αν είναι δυνατόν, να διατυπώνει μερικές ιδέες. Αλλιώτικα χάνει το αίσθημα του καλού και την τάση προς αυτό...". Γκαίτε.
Το βρήκα γραμμένο σ᾽ένα ξεχασμένο λεύκωμα της μητέρας μου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 τέτοια αποφθέγματα σημείωναν οι μικρές μαθήτριες...
Γιατί θέλω ένα ιστολόγιο; Γιατί η ανάγκη μιας τέτοιου είδους επικοινωνίας;
Θα πω μόνο ότι στην αρχή σκέφτηκα να είναι ένα ιστολόγιο που να απευθύνεται στους συναδέλφους μου, δηλαδή μόνο σε φιλολόγους... "Χάριν φίλων" του λόγου, δηλαδή. Στη συνέχεια σκέφτηκα να είναι και "χάριν φίλων" της τέχνης. Τελικά, όμως, αποφάσισα να απευθύνεται και σε πολλούς άλλους: στους πρώην και επόμενους μαθητές μου, σε όσους αγαπούν να ονειρεύονται, σε όσους πιστεύουν ακόμα στο όραμα της παιδείας, σε όσους επέλεξαν να είναι εκπαιδευτικοί από αγάπη, σε όσους αγαπούν να ταξιδεύουν, και κυρίως σε όσους αγαπούν την ανάγνωση ή μάλλον τις αναγνώσεις...σε όσους παντού και πάντα θα διαβάζουν...θα διαβάζουν κείμενα στα βιβλία, κείμενα στις εικόνες, κείμενα στα πρόσωπα των ανθρώπων... Άλλωστε, η ανάγνωση είναι ταξίδι, όχι ένα αλλά πολλά ταξίδια...
Τελικά, το ιστολόγιο αυτό απευθύνεται στα αγαπημένα πρόσωπα της ζωής μας... Απευθύνεται ακόμα σε φίλους, γνωστούς και άγνωστους, σε πρόσωπα που συνάντησα, συναντώ καθημερινά, θα συναντήσω στο μέλλον ή που δε θα συναντήσω ποτέ.
Καλά ταξίδια, λοιπόν, με βιβλία, εικόνες, μουσικές και κυρίως με όνειρα!


Σάββατο, 14 Ιανουαρίου 2017

Τα χλωμά τα κοριτσάκια και οι κούκλες τους. Ένα ποίημα του Ν. Λαπαθιώτη και εικόνες με κούκλες

Τα χλωμά τα κοριτσάκια και οι κούκλες.


Timoléon Marie Lobrichon (1831 – 1914). Βιτρίνα καταστήματος παιχνιδιών.  Παιδάκια κοιτάζουν με λαχτάρα τα παιχνίδια.

   Θέλω από καιρό να κάνω αυτή την ανάρτηση...για το αγαπημένο παιχνίδι των κοριτσιών, τις κούκλες, εννοώ. Υπάρχει ένα τρυφερό ποίημα του Ναπολέοντα Λαπαθιώτη, με συγκινητικές εικόνες που παρουσιάζουν φτωχά χλωμά κοριτσάκια να στέκονται μπροστά σε βιτρίνα παιχνιδιών και να κοιτάζουν "μαγεμένα" τις κούκλες, τις οποίες φυσικά ονειρεύονται, αλλά δεν μπορούν να αποκτήσουν... Σκέφτομαι όλα αυτά τα κοριτσάκια του παρελθόντος, των προηγούμενων χρόνων και αιώνων,  που θα ήθελαν τόσο πολύ για χριστουγεννιάτικο-πρωτοχρονιάτικο δώρο μία κούκλα, αλλά δεν την απέκτησαν....Σκέφτομαι όλα τα παιδιά, και σήμερα υπάρχουν γύρω μας, κοντά και μακριά μας, σε κόσμους παράλληλους από τον δικό μας, που θα ήθελαν για δώρο ένα παιχνίδι, αλλά δεν τους χαρίστηκε...
Παιδιά μικρά και μεγάλα μπροστά στη βιτρίνα παιχνιδιών του γνωστού αμερικανικού πολυκαταστήματος Macy τις παραμονές των Χριστουγέννων. Δεκαετία 1920.

Ναπολέων Λαπαθιώτης Τὰ χλωμὰ τὰ κοριτσάκια

Τὰ χλωμὰ τὰ κοριτσάκια
μαραμένα σὰν τὰ κρίνα, 
στέκουνται, σὰ μαγεμένα, 
καὶ κοιτᾶνε τὴ βιτρίνα,


Κοριτσάκι κοιτάζει βιτρίνα με κούκλες. Δεκαετία 1920.


Η Cossete κοιτάζει τη βιτρίνα παιχνιδιών κουβαλώντας ένα βαρύ κάδο. Εικόνα από την έκδοση των Αθλίων του Β. Ουγκώ. 1862.


δὲν τὰ νοιάζει γιὰ τὸ κρύο, 
δὲν τὰ νοιάζει γιὰ τὴν πείνα, 
κάθουνται μαρμαρωμένα, 
καὶ κοιτᾶνε τὴ βιτρίνα...


Thomas Benjamin Kennington, Μαγαζί παιχνιδιών. 1901.


Κι οἱ κουκλίτσες, ἀπὸ μέσα, 
μὲ τὰ κόκκινα λακκάκια, 
ποὺ δὲν ξέρουν τὶ συμβαίνει, 
καὶ γι᾿ αὐτὸ δὲν ἔχουν κάκια,

οἱ κουκλίτσες οἱ καημένες, 
ἄλλο τόσο μ᾿ ἀπορία, 
τὰ κοιτᾶν, κι ἐκεῖνες τώρα, 
σὰν ἀλλόκοτα θηρία!

Τὶς κουκλίτσες τὶ τὶς νοιάζει! 
καλὰ κάθουνται στὴ ζέστα, 
τὰ φτωχὰ τὰ κοριτσάκια, 
ὅμως γύρισε καὶ δές τα,

μ᾿ ἕνα μαῦρο ρουχαλάκι, 
ξεφτισμένο καὶ τριμμένο, 
μ᾿ ἕνα σκίσιμο ἀπὸ πίσω, 
ντροπαλὰ μισοκρυμμένο,

μὲ πρησμένο, ἀπ᾿ τὶς χιονίστρες, 
τὸ μικρούλι τους χεράκι, 
μᾶλλον τὰ καημένα ἐκεῖνα, 
μοιάζουν νἆναι ἀπὸ κεράκι...

Χριστουγεννιάτικη βιτρίνα με κούκλες. Το κοριτσάκι φαίνεται να έχει κάνει την επιλογή του. Δεκαετία 1930.

Κι ὅμως νὰ πού, μὲς τὸ δρόμο, 
μὲ τὰ ξένα ἐκεῖνα χάδια, 
μιὰ στιγμή, ξαναγιομίζουν
τὴν καρδούλα τους τὴν ἄδεια..

Μὰ σὰν πᾶνε παρακάτου, 
ποὺ κανένας δὲν τὰ βλέπει, 
ἔρημα καὶ μοναχούλια, 
μὲ τὸν οὐρανὸ στὴ σκέπη,


κρύβουν ἔτσι ἀπελπισμένα, 
τὰ ματάκια στὸν ἀγκώνα, 
ποὺ κι ἐκείνος κλαίει, κλαίει, 
στὴν πικρὴν αὐτὴν εἰκόνα...


Thomas Benjamin Kennington, Η κούκλα και εγώ. 1860.



Η κούκλα έπεσε. Άραγε έσπασε; Δεκαετία 1930.

Πωλητές του δρόμου πωλούν κινέζικα κουκλάκια. Και τα φτωχά παιδάκια δικαιούνται δώρα μία κούκλα.


Παιδιά με τα διασωθέντα παιχνίδια τους κάθονται στους μπόγους έξω από το βομαρδισμένο σπίτι τους. Λονδίνο 1941 (Φωτογραφία από τον Reg Speller στο Getty Images).


Μία ομάδα παιδιών, κρατώντας τα παιχνιδια τους, συνοδεύονται από το σιδηροδρομικό υπάλληλο για να φύγουν με τρένο από το Λονδίνο. Λονδίνο 1940-1941. (Φωτογραφία από τον Keystone/Hulton Archive/Getty Images).


To μαγαζί των παιχνιδιών. Παρίσι. Φωτογραφία του Robert Doisneau. 1947.


https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Timoléon_Marie_Lobrichon#/media/File:Lobrichon_La_vitrine_du_magasin_de_Jouets_img01.jpg
https://gr.pinterest.com/carolekolo/dolls-in-old-photos/ http://artrenewal.org/pages/artwork.php?artworkid=42973&size=large http://users.uoa.gr/~nektar/arts/poetry/napolewn_lapa8iwths_poems.htm#ΤΑ_ΧΛΩΜΑ_ΤΑ_ΚΟΡΙΤΣΑΚΙΑ https://gr.pinterest.com/pin/407153622540777910/
http://curiator.com/art/robert-doisneau/shop-window

Παρασκευή, 13 Ιανουαρίου 2017

Χιονάνθρωποι. Ένα ποίημα του Φώτη Αγγουλέ

...Kαι τώρα που έχουν αρχίσει να λιώνουν οι χιονάνθρωποι, θυμήθηκα ένα ποίημα του Φώτη Αγγουλέ...

Φώτης Αγγουλές, Χιονάνθρωποι

Προσπαθήστε συνάνθρωποι,
να τους καταλάβετε
τους χιονάνθρωπους.
Μας μισούνε γιατί,
ξέρουνε πως σαν έβγει ο ήλιος,
ό,τι είναι φτιαγμένο από χιόνι,
θα λιώσει.

Wilhelm Alexander Meyerheim (1815–1882), παιδιά που κάνουν χιονάνθρωπο. 1853.

Τρίτη, 10 Ιανουαρίου 2017

Το χιόνι στην ποίηση. Ένα ποίημα του Ανέστη Ευαγγέλου

Το χιόνι στην ποίηση

Καθώς κοιτάζω το χιόνι από το παράθυρό μου, θυμάμαι το ποίημα ενός αγαπημένου ποιητή, του Ανέστη Ευαγγέλου. Ποίημα συνειρμών και ανάκλησης μνήμης της χαμένης αθωότητας της παιδικής ηλικίας. Το τώρα γίνεται τότε...  Το ποιητικό υποκείμενο υπερβαίνει την πραγματικότητα των χιονισμένων εικόνων και κινείται σε ατμόσφαιρα μυστηρίου, σχεδόν μεταφυσική, αποδίδοντας στο χιόνι-ένα φυσικό φαινόμενο-υπερφυσικές ιδιότητες...

Vilhelm Kyhn (1819-1903), Όνειρα ημέρας. Ιδιωτική Συλλογή. Ο Kyhn είναι Δανός ζωγράφος του εθνικού ρομαντισμού.


Ανέστης Ευαγγέλου, Το χιόνι


Στον Κρίτωνα Ζωάκο


Χιονίζει πάλι σήμερα.
Απ’ το παράθυρό μου
βλέπω τα δέντρα, τις στέγες των αντικρινών
σπιτιών, όλα μες στ’ άσπρα.
Θυμάμαι
ένα πρωί, σαν ήμασταν παιδιά -χαράματα ήταν
κι έτσι και τότε χιόνιζε- βγαίνω στον κήπο
και βρίσκω τ’ αδερφάκι μου.
Είχε ανοίξει
μια τρύπα μες στο χιόνι κι είχε μπει
μέσα κι έπαιζ’ εκεί με τ’ αρκουδάκι του.
Τι κάνεις
εδώ, του λέω, μονάχος, δεν κρυώνεις;

Δεν θα ξαναγυρίσω σπίτι σας, άκουσα τη φωνή του
οδυνηρά αινιγματική, γεμάτη πείσμα
και μια κακία που δε θα λησμονήσω
-κι έλαμπαν στο μισόφωτο τα ωραία του μάτια,
για ν’ απομείνει εκεί στους άθλιους πάγους
για ν’ απομείνει εκεί ανεξήγητα
παρ’ όλες έκτοτε τις συνεχείς εκκλήσεις μου.

Τη μέρα εκείνη μίσησα το χιόνι
κι ορθός, σε στάση προσοχής, μπρος στ’ αδερφάκι μου
ορκίστηκα να το πολεμώ μέχρι θανάτου.

Αυτά ήτανε τα πρώτα μου μαθήματα
πολύ προτού μάθω την αλφαβήτα.
Αργότερα,
όσο ο καιρός περνούσε κι ένιωθα
να μου έχει δωρηθεί από τους θεούς
της ομιλίας η χάρη, είναι γνωστό το χιόνι
πως όχι μόνο το κατάγγειλα με χίλιους τρόπους
παρά πως του αφιέρωσα για να το στιγματίσω
τις πιο παράφορες, πιο ρωμαλέες στροφές της ποίησής μου.

Σήμερα ωστόσο,
μισό σχεδόν αιώνα απ’ το πρωί εκείνο
των πρώτων παιδικών μου χρόνων,
χιονίζει πάλι.
Απ’ το παράθυρό μου
βλέπω τα δέντρα, τις στέγες των αντικρινών
σπιτιών, όλα μες στ’ άσπρα.

Πέφτει το χιόνι τώρα και σκεπάζει
με μια δική του απόρρητη δικαιοσύνη
τις πράξεις και τις παραλείψεις μας
τις χαρές και τις λύπες μας
τα μεγαλόπνοα σχέδια και τις μικρότητές μας
τους έρωτες
τις φιλίες
τα λάθη μας και τις εξάρσεις.

Κατευνάζει την αλαζονεία∙
διδάσκει την ισότητα∙
χορηγεί την ειρήνη.

Χιόνι της Ευσπλαχνίας -όχι της Ορφάνιας.
Χιόνι της Συγκατάβασης -όχι της Τιμωρίας.

Χιόνι της μυστικής αγάπης πια.
Από την ποιητική συλλογή Χιόνι και Ερήμωση, Το χιόνι (1987-1990)


Για το ποίημα του Ανέστη Ευαγγέλου, 
βλ. Ανέστης Ευαγγέλου, Ποιήματα (1956-1993), Εκδόσεις Καπάνι, 
Θεσσαλονίκη, σσ. 253-256.


Κυριακή, 8 Ιανουαρίου 2017

Μανόλης Αναγνωστάκης. Προσευχή την Κυριακή

Μανόλη Αναγνωστάκη, Προσευχή

Σήμερα Κυριακή. Η τελευταία Κυριακή των Γιορτών, σκέφτομαι. Θυμηθήκαμε, άραγε, ότι αυτές οι Γιορτές ήταν θρησκευτικές; Για αυτό, λοιπόν, ένα ποίημα-προσευχή του Μανόλη Αναγνωστάκη.

Edmund Blair Leighton (1853-1922), Κυριακή Πρωί . Πηγαίνοντας στην εκκλησία.


Κυριακή. Θε μου σ’ ευχαριστούμεΔέξου μας σαν πρόβατα στην αγκαλιά σου απολωλόταΠολύ αμαρτήσαμε Κύριε, πολύ αδικήσαμεΣαν άπιστοι θρηνούμε για τα επίγεια αγαθά μαςΛησμονήσαμε την αιωνίαν Άνοιξη του ΠαραδείσουΣτον Οίκο σου δεόμεθα συγχωρηθήναι ημάςΣήμερα Κυριακή τας εντολάς σου ενθυμούμενοιΜη μας εγκαταλείψεις Θε μου, εις το σκότος της αβύσσου.
(Άλλωστε, λίαν προσφάτως, προσεφέραμενΕις αρμοδίων εντολάς υπείκοντες,Τον οβολόν μας διά την αναστήλωσιν του Ιερού Ναού Σου).
Ειρωνικός, σαρκαστικός, ανατρεπτικός ο Μανόλης Αναγνωστάκης στο τελευταίο παρενθετικό τρίστιχο.

Edmund Blair Leighton, Μετά τη λειτουργία. 1921.

Σάββατο, 7 Ιανουαρίου 2017

Νικηφόρος Βρεττάκος. Προσευχή. Το βάθος της σταγόνας

Νικηφόρος Βρεττάκος,  Το βάθος της σταγόνας 

Albrecht Dürer, Χέρια προσευχής. 1508. Πινακοθήκη Albertina. Βιέννη.

Οι αριθμοί μου εξαντλήθηκαν μετρώντας το βάθος
της σταγόνας που στάλαξε πάνω απ’ το φύλλο
του δέντρου στο χέρι μου. Ξανάρχισα πάλι
και πάλι εξαντλήθηκαν.
Κύριε,
που τελειώνει το φως;
Που τελειώνει η αγάπη;
Που τελειώνουν τα χρώματα;

(απόσπασμα)


Νικηφόρος Λύτρας (1832-1904). Όρθρος. Γύρω στα 1907. Ιδιωτική Συλλογή.

-Νικηφόρος Βρεττάκος, Προσευχή

«Κύριε, ποὺ στέλνεις τὴ βροχὴ στοὺς σπόρους καὶ τὸν ἥλιο στὴ μήτρα τῆς μητέρας, ποὺ ἀποκρίνεσαι στὸ βέλασμα τοῦ ἀρνιοῦ μὲ τὸ οὐράνιο τόξο πάνω ἀπὸ τὴ χλόη, ποὺ ἀπὸ ψηλὰ εὐλογεῖς, μέρα καὶ νύχτα, τῶν ἔναστρων ἀχτῶν τὴν ἀνανέωση τὸ φῶς καὶ τὴν ἀνάπτυξη μυριάδων διάφορων λουλουδιῶν – ἂς μὴν ἀκούσεις ποτὲ τὸ βέλασμά μου!… Ὅμως, Κύριέ μου τὴ δύση αὐτὴ μπορεῖς νὰ μοῦ στερήσεις μ’ ὅποια σου δυστυχία; Τὰ δάκρυα τοῦτα ποὺ βγαίνουν ἀπὸ βάθη πιὸ γαλάζια κι ἀπ’ τὶς πηγὲς τῆς ἄνοιξης, μπορεῖς, Κύριε, νὰ τὰ ἐμποδίσεις; Κοίταξέ με πως ἐπιμένω πίσω ἀπ’ τὶς τροχιὲς τῶν τελευταίων πλασμάτων σου! Εἶναι μάταιο νὰ μὲ κουράζεις πιότερο!  Ἄφησέ με μὲ ἥσυχη ἀναπνοὴ κάτω ἀπ’ τὸ κλῆμα τῶν ἄστρων σου νὰ κλάψω… Δὲ μπορῶ, Κύριε μου, νὰ μισήσω!  Ἀγάπησέ με!»

Από το "ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠ’ ΤΟ ΗΛΙΟΒΑΣΙΛΕΜA"


Τρίτη, 3 Ιανουαρίου 2017

Κώστας Ουράνης, Δέηση στον παραστάτη άγγελο και παλιές κάρτες της Βικτωριανής εποχής

Κώστας Ουράνης, Δέηση στον παραστάτη άγγελο

   Σκέφτηκα η πρώτη ανάρτηση του νέου χρόνου να είναι μία προσευχή, μία δέηση στον παραστάτη άγγελο, στον άγγελο φύλακα των μικρών και μεγάλων παιδιών. Όταν ήμαστε παιδιά, θυμάσθε που μας έλεγαν ότι έχομε πάντα μαζί μας έναν αόρατο φύλακα άγγελο να μας προστατεύει. Ίσως είναι κάπως απλοϊκή η "Δέηση στον παραστάτη άγγελο" του Κώστα Ουράνη, αλλά με συγκινεί. Μου θυμίζει μία μακρινή-έτσι μου φαίνεται-εποχή που ακόμα είχαμε την αθωότητα να πιστεύουμε...

Άγγελος που προστατεύει κοιμισμένο παιδάκι. Παλιά Βικτωριανή κάρτα. Δεκαετία του 1880.


Άγγελε, που παράστεκες την παιδική ψυχή μου,
που τα μεγάλα σου φτερά μου τ΄ άπλωνες σκεπή μου

τις άγριες νύχτες που η βροχή τα τζάμια κροταλούσε
κι ο μανιασμένος άνεμος όλο το σπίτι εσειούσε

κι εγώ αγρυπνούσα κι έτρεμε σαν το πουλί η καρδιά μου
μη σπάσουν τα παράθυρα-και μπουν στην κάμαρά μου.

με χάχανα και μουγκρητά, για να σταθούν εμπρός μου
τζουτζέδες, καλικάντζαροι, στοιχειά του Κάτου Κόσμου΄

Χριστουγεννιάτικη Βικτωριανή κάρτα. Δύο άγγελοι παραστέκονται στον ύπνο δύο μικρών παιδιών. Ο ένας κρατά ένα ένα δεντράκι. Στο κρεββάτι μία κούκλα και ένα ξύλινο αλογάκι, παιχνίδια για τα παιδιά..

Άγγελε , με τα βότανα και με τους μύριους τρόπους,
σε μαγικούς κι απάτητους να τριγυρνούμε τόπους,

να ξεγελάμε μάγισσες, εμπόδια να νικάμε,
δράκους με γλώσσες πύρινες να κονταροχτυπάμε,

ν' ανοίγουμε χωρίς κλειδιιά παλάτια στοιχειωμένα
και, πολεμώντας μοναχοί φουσάτα αντρειωμένα,

να κάνουμε το Ρήγα τους, για να 'χει την ειρήνη,
την κόρη του και το μισό βασίλειο να μου δίνει΄

Χριστουγεννιάτικη Βικτωριανή κάρτα. Παιδάκια με άγγελο στο Χριστουγεννιάτικο δέντρο. Προσεύχονται.

Άγγελε, που δινες ζωή, λαλιά σε κάθε πράμα,
που ΄κανες κάθε ημέρα μου καινούριο να ΄ναι θάμα

που όταν στο σπίτι η χειμωνιά κλεισμένο με κρατούσε,
τον κόσμο όλον έβαζες μπροστά μου και περνούσε,

που ΄κανες , όταν έπαιζα, το σπίτι μας παλάτι,
τον κήπο μας δάσο πυκνό, γοργό τη βέργα μου άτι,

και που σε κάθε αρρώστια μου στεκόσουν από πάνω
κι είχες τ' αθάνατο νερό, να πιω να μην πεθάνω-

σαν περιστέρι να σε βρει στέλνω την προσευχή μου,
για να ρθεις παραστάτης μου και πάλι στη ζωή μου...

Πρωτοχρονιάτικη Βικτωριανή κάρτα. Ο άγγελος να φέρει ένα χαρούμενο νέο έτος. Στην εικόνα κρατά ένα κίτρινο καναρίνι που το έχει βγάλει από το κλουβί και το προσφέρει στο παιδάκι.


Άγγελε στείλε μου ξανά τα παιδικά μου χρόνια,
όπως γυρνάνε στις παλιές φωλιές τα χελιδόνια,

και στόλισέ μου τη ζωή την άχαρη με μάγια
όπως στολίζουν μια εκκλησιά με σμύρτα και με βάγια...

Βικτωριανή Χριστουγεννιάτικη κάρτα. Ένας άγγελος διαβάζει στα δύο παιδιά ένα βιβλίο με εικόνες.

Βικτωριανή Χριστουγεννιάτικη και Πρωτοχρονιάτικη κάρτα της αμερικανικής εταιρείας Raphael Tuck and Sons. 1893. Απεικονίζει δύο αγγελάκια.