Άννας Αγγελοπούλου Ιστολόγιο Χάριν Λόγου και Τέχνης, Χάριν Φίλων

"O άνθρωπος πρέπει κάθε μέρα ν᾽ακούει ένα γλυκό τραγούδι, να διαβάζει ένα ωραίο ποίημα, να βλέπει μια ωραία εικόνα και, αν είναι δυνατόν, να διατυπώνει μερικές ιδέες. Αλλιώτικα χάνει το αίσθημα του καλού και την τάση προς αυτό...". Γκαίτε.
Το βρήκα γραμμένο σ᾽ένα ξεχασμένο λεύκωμα της μητέρας μου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 τέτοια αποφθέγματα σημείωναν οι μικρές μαθήτριες...
Γιατί θέλω ένα ιστολόγιο; Γιατί η ανάγκη μιας τέτοιου είδους επικοινωνίας;
Θα πω μόνο ότι στην αρχή σκέφτηκα να είναι ένα ιστολόγιο που να απευθύνεται στους συναδέλφους μου, δηλαδή μόνο σε φιλολόγους... "Χάριν φίλων" του λόγου, δηλαδή. Στη συνέχεια σκέφτηκα να είναι και "χάριν φίλων" της τέχνης. Τελικά, όμως, αποφάσισα να απευθύνεται και σε πολλούς άλλους: στους πρώην και επόμενους μαθητές μου, σε όσους αγαπούν να ονειρεύονται, σε όσους πιστεύουν ακόμα στο όραμα της παιδείας, σε όσους επέλεξαν να είναι εκπαιδευτικοί από αγάπη, σε όσους αγαπούν να ταξιδεύουν, και κυρίως σε όσους αγαπούν την ανάγνωση ή μάλλον τις αναγνώσεις...σε όσους παντού και πάντα θα διαβάζουν...θα διαβάζουν κείμενα στα βιβλία, κείμενα στις εικόνες, κείμενα στα πρόσωπα των ανθρώπων... Άλλωστε, η ανάγνωση είναι ταξίδι, όχι ένα αλλά πολλά ταξίδια...
Τελικά, το ιστολόγιο αυτό απευθύνεται στα αγαπημένα πρόσωπα της ζωής μας... Απευθύνεται ακόμα σε φίλους, γνωστούς και άγνωστους, σε πρόσωπα που συνάντησα, συναντώ καθημερινά, θα συναντήσω στο μέλλον ή που δε θα συναντήσω ποτέ.
Καλά ταξίδια, λοιπόν, με βιβλία, εικόνες, μουσικές και κυρίως με όνειρα!


Τετάρτη, 24 Αυγούστου 2016

Η θάλασσα στην ποίηση και τη ζωγραφική. Οι γλάροι του Πολύκλειτου Ρέγκου, της Dorothea Sharp και του Οδυσσέα Ελύτη

Γλάροι. Πολύκλειτος Ρέγκος, Dorothea  Sharp και Οδυσσέας Ελύτης

   Ο πίνακας  του Πολύκλειτου Ρέγκου Τα γλαράκια είδα τυχαία, καθώς ερευνούσα για τον Έλληνα σύγχρονo ζωγράφο, ήταν η αφορμή να θυμηθώ στίχους του Οδυσσέα Ελύτη, που μιλούν για γλάρους, αλλά και πίνακες της Βρετανής ζωγράφου Dorothea Sharp (1874-1955) .

Πολύκλειτος Ρέγκος, Τα γλαράκια. 1982. Ιδιωτική Συλλογή. Κύματα, γλάροι, ουρανός και δύο λευκά σύννεφα. Γαλάζιο σε διάφορες αποχρώσεις και λευκό-γκρίζο. Ένα μεσογειακό θαλασσινό τοπίο...ένα ελληνικό θαλασσινό τοπίο.

Dorothea Sharp, γλάροι. Ιδιωτική Συλλογή. 

   Εξιδανικευμένες σκηνές στην ακροθαλασσιά το καλοκαίρι ζωγραφίζει η Sharp. Νεαρές γυναίκες με παιδιά χαίρονται τη θάλασσα και παίζουν με τους γλάρους. Όλα φαίνονται ήρεμα, χαρούμενα, ανέμελα, λίγο πριν ξεσπάσει ο Πρώτος Μεγάλος Πόλεμος.

 Οδ. Ελύτη, Ο γλάρος

Στο κύμα πάει να κοιμηθεί
δεν έχει τι να φοβηθεί
Μήνας μπαίνει μήνας βγαίνει
γλάρος είναι και πηγαίνει.

Από πόλεμο δεν ξέρει
ούτε τι θα πει μαχαίρι
Ο Θεός του ’δωκε φύκια
και χρωματιστά χαλίκια.

Αχ αλί κι αλίμονό μας
μες στον κόσμο το δικό μας
Δε μυρίζουνε τα φύκια
δε γυαλίζουν τα χαλίκια.

Χίλιοι δυο παραφυλάνε
σε κοιτάν και δε μιλάνε
Είσαι σήμερα μονάρχης
                                                      κι ώσαμ’  αύριο δεν υπάρχεις.
Τα Ρω του Έρωτα

Dorothea Sharp, Κορίτσι με γλάρους. Gregynog Hall. Ουαλία.

I
Ο έρωτας
Το αρχιπέλαγος
Κι η πρώρα των αφρών του
Κι οι γλάροι των ονείρων του
Στο πιο ψηλό κατάρτι του ο ναύτης ανεμίζει
Ένα τραγούδι

Ο έρωτας
Το τραγούδι του
Κι' οι ορίζοντες του ταξιδιού του
Κι η ηχώ της νοσταλγίας του
Στον πιο βρεμένο βράχο της η αρραβωνιαστικιά προσμένει
Ένα καράβι

Ο έρωτας
Το καράβι του
Κι η αμεριμνησία των μελτεμιών του
Κι ο φλόκος της ελπίδας του
Στον πιο ελαφρό κυματισμό του ένα νησί λικνίζει
Τον ερχομό.
Από τους Προσανατολισμούς του Οδυσσέα Ελύτη

Dorothea Sharp, Εκεί που τα παιδιά παίζουν και πετούν οι γλάροι. Museum and Art Gallery Lemington Spa.

III
Φλοίσβος φιλί στη χαϊδεμένη του άμμο - Έρωτας 
Τη γαλανή του ελευθερία ο γλάρος
Δίνει στον ορίζοντα
Κύματα φεύγουν έρχονται

Αφρισμένη απόκριση στ' αυτιά των κοχυλιών.
Από τους Προσανατολισμούς 


https://paletaart.wordpress.com/2012/07/08/ρέγκος-πολύκλειτος-polykleitos-rengos-1903-1984/ρέγκος-πολύκλειτος-τα-γλαράκια-1982/
https://www.bonhams.com/auctions/21492/lot/132/
http://annagelopoulou.blogspot.gr/2011/07/o.html
http://artuk.org/discover/artworks/search/actor:sharp-dorothea-18741955/page/2#artwork-girl-and-seagulls-180966

Σάββατο, 20 Αυγούστου 2016

Ένα ποίημα για τη θάλασσα. Κώστα Ουράνη, "Όπως".

Κοιτάζοντας στη θάλασσα μ' ένα ποίημα του Κώστα Ουράνη

George Henry Boughton, Θαλασσινό αεράκι. 1880. Μουσείο Καλών Τεχνών. Βοστόνη.

Κώστα Ουράνη, Όπως...

Όπως μέσα στα ρόδινα όστρακα
όλη η θάλασσα βαθιανασαίνει, 
έτσι η μέσ' απ' τα βάθη του είναι μου
η βοή της ζωής ανεβαίνει.

Νιώθω κάποια μηνύματα νά' ρχουνται,
κάποια χέρια που με χαιρετάνε...
-Μιας λαχτάρας πελώριας τα κύματα
σα μια βάρκα με παν...Πού με πάνε;

Αποδημίες




George Henry Boughton, Θαλασσινό αεράκι. Ιδιωτική Συλλογή.



Παρασκευή, 19 Αυγούστου 2016

Φεγγαροβραδιά. Ποιήματα και πίνακες ζωγραφικής για το φεγγάρι

Για το φως του φεγγαριού

   Υπέροχες φεγγαροβραδιές μας χαρίζει πάντα ο Αύγουστος. Νύχτες μαγικές, αστροφεγγείς, αστερόεσσες, βραδιές σεληνόφωτες! Πολλοί ποιητές έχουν μιλήσει για το φεγγάρι και τις φεγγαρόφωτες βραδιές στη θάλασσα και την παραλία, όπως και πολλοί ζωγράφοι δοκίμασαν να απεικονίσουν την ποίηση της στιγμής που το φεγγάρι ανατέλει πάνω από τη θάλασσα και ανεβαίνει σιγά-σιγά, φωτίζοντας με ασημένο χρώμα... 

Edward Potthast (1857-1927), Maγεμένοι. Hirshhorn Museum and Sculpture Garden. Έχουν μαγευτεί από το φως του φεγγαριού στη θάλασσα.

   Αυτές τις μέρες ή μάλλον τις βραδιές της Αυγουστιάτικης πανσελήνου αναρωτήθηκα ποια από τα πολυάριθμα ποιήματα Ελλήνων να επιλέξω για το φεγγάρι...Τελικά, κατέληξα να επιλέξω τα ποιήματα ενός Έλληνα και μια Ελληνίδας ποιήτριας, για τη σχέση των οποίων γίνεται περισσότερος λόγος παρά για το ποιητικό τους έργο. Καρυωτάκης και Πολυδούρη, ο αμφιλεγόμενος έρωτάς τους και ο μοιραίος θάνατος και των δύο δημιούργησε μία "μυθολογία" που συνεχίζει να ενδιαφέρει το ευρύ κοινό.

Kώστα Καρυωτάκη, Το φεγγαράκι απόψε

Τὸ φεγγαράκι ἀπόψε στὸ γιαλὸ
θὰ πέσει, ἕνα βαρὺ μαργαριτάρι.
Κι ἀπάνω μου θὰ παίζει τὸ τρελὸ
τρελὸ φεγγάρι.

Ὅλο θὰ σπάει τὸ κῦμα ρουμπινὶ
στὰ πόδια μου σκορπίζοντας ἀστέρια.
Οἱ παλάμες μου θά ῾χουνε γενεῖ
δυὸ περιστέρια·

Θ᾿ ἀνέβουν -- ἀσημένια δυὸ πουλιὰ --
μὲ φεγγάρι -- δυὸ κοῦπες -- θὰ γεμίσουν,
μὲ φεγγάρι τοὺς ὤμους, τὰ μαλλιὰ
θὰ μοῦ ραντίζουν.

Τὸ πέλαγο χρυσάφι ἀναλυτό.
Θὰ βάλω τ᾿ ὄνειρό μου σὲ καΐκι
ν᾿ ἀρμενίσει. Διαμάντι θὰ πατῶ
λαμπρὸ χαλίκι.

Τὸ γύρω φῶς ὡς θᾶν τὴ διαπερνᾷ,
ἡ καρδιά μου βαρὺ μαργαριτάρι.
Καὶ θὰ γελῶ. Καὶ θὲ νὰ κλαίω... Καὶ νά,
νὰ τὸ φεγγάρι!

Σκιά ωρών, Νηπενθή (1926)


Edward Potthast, Στην κορυφή, σεληνόφως. 1924. Μουσείο Τέχνης του Cincinnati.

 Winslow Homer, Σεληνόφως. 1874. Ένα ζευγάρι στην ακροθαλασσιά κοιτάζει το φεγγάρι...

Winslow Homer, Καλοκαιρινή νύχτα. 1890. Μουσείο του Ορσέ. Παρίσι. Ο μόνος πίνακας του μεγάλου Αμερικανού ιμπρεσιονιστή ζωγράφου, που βρίσκεται στο Μουσείο του Ορσέ. Χαίρονται την καλοκαιρινή φεγγαρόφωτη βραδιά στην ακροθαλασσιά, χορεύοντας και κοιτάζοντας τα ασημένια κύματα της θάλασσας από τις αχτίνες του φεγγαριού.


      Η σύνδεση της Μαρίας Πολυδούρη με τον Κώστα Καρυωτάκη και η σχετική "μυθολογία" για τη σχέση τους "αδίκησε" το ποιητικό της έργο. Οι αναφορές στην ποίηση της Μαρίας γίνονται σχεδόν πάντα συμπληρωματικά με το έργο του Καρυωτάκη. Τις περισσότερες φορές   η ποιήτρια δεν αντιμετωπίζεται ως αυτόνομη, ξεχωριστή δημιουργός με σημαντική συμβολή στη νεοελληνική ποίηση. Ο Καρυωτάκης "ανοίγει" δρόμους προς το μοντερνισμό, ενώ η Πολυδούρη θεωρείται ότι παραμένει πιστή στους κανόνες της "παραδοσιακής" ποίησης. Ωστόσο, ο πηγαίος και αυθόρμητος λυρισμός, ο ασυγκράτητος εξομολογητικός τόνος, το ειλικρινές αίσθημα και οι δονήσεις της ψυχής που προβάλλονται στο στίχο της, οι εμπνευσμένες από τη φύση ατμοσφαιρικές εικόνες του ποιητικού της λόγου, συγκινούν μέχρι σήμερα. 
           Η φεγγαροβραδιά ένα από τα άγνωστα στο ευρύ αναγνωστικό κοινό ποίημα της Μαρίας Πολυδούρη που ανήκει στα ανέκδοτα ποιήματά της, τα οποία δημοσιεύτηκαν ύστερα από το θάνατό της. Ο ποιητικός της λόγος υπερβαίνει τα παραδοσιακά σχήματα και  χρησιμοποιεί νέους εκφραστικούς τρόπους... Καθώς το "εμείς" παρακολουθεί  σιωπηλά το "ρέπιο" και "πυρό" φεγγάρι να ανεβαίνει πάνω από τη θάλασσα και να τη φωτίζει με τις αχτίνες του, το ποιητικό υποκείμενο περνά από το "εμείς" στο "εγώ" και προσλαμβάνει την εικόνα του φεγγαριού ως εικόνα της ψυχής... Το φεγγάρι κατεβαίνει από τον ουρανό στην καρδιά και πυροδοτεί τη μνήμη του ποιητικού υποκειμένου για τον απωλεσθέντα έρωτα...Καθώς η νύχτα εκπνέει,  η θλίψη της καρδιάς γίνεται αχνή εικόνα του φεγγαριού στη θάλασσα...το φεγγάρι, που καθρεφτίζεται στη θάλασσα, γίνεται καθρέφτης των αισθημάτων της καρδιάς του ποιητικού υποκειμένου. ...και τότε η σύλληψη μίας "τρελλής" ιδέας... Εάν το ερωτικό αντικείμενο του πόθου δει το φεγγάρι στη θάλασσα, θα έχει δει την ψυχή του ερωτικού υποκειμένου...
   Μία υπέροχη νεορομαντική ποιητική σύλληψη για τον ερωτικό καημό, που τελικά γίνεται σχεδόν υπερεαλιστική.  Το "εγώ" καλεί το ερωτικό "εσύ" και του στέλνει τη θλιμμένη καρδιά-φεγγάρι με τα κύματα της θάλασσας... Η φύση γίνεται "εικόνα", αντανάκλαση του έρωτα και πομπός ερωτικού μηνύματος, μέσο επικοινωνίας...

Μαρία Πολυδούρη, Φεγγαροβραδιά

Ξενυχτάμε στην πλαγία του βουνού με τ' άστρα
με το αγέρι, τα έλατα, με τα μύρια φώτα
κάτω εκεί μακριά της πολιτείας,
με τ' ογρό της θάλασσας λάμπισμα και με όλες
τις κορφές περίγυρα των βουνών. Σωπαίνει
κουρασμένη η λάλα συντροφιά. Σωπαίνει
σα να περιμένει. Ξαφνικά
«Α!» γεμίσαν τ' άπληστα στόματα. Προβάλλει
πέρ' απ' τα σκοταδερά βάθια ένα φεγγάρι
ρέπιο και πυρό. Τι αργά που κινιέται. Κι' όπως
τον ουράνιο δρόμο του σιγαλά κερδίζει,
όμοια τη χλωμάδα του ξαναβρίσκει αγάλι.
Χαρωπά κι' ανίδεα γέλια ξεπετιώνται
κι' ο καθένας λόγι' απλά ρίχνει χαιρετώντας.
άλλοι τ' ονομάζουνε του Χάρου το δρεπάνι
άλλοι τόξο του Έρωτα· όλ' άστοχα λόγια.
Κ' εγώ που άθελα σωπώ, βρίσκω την καρδιά μου
στο πυρό και ρέπιο αυτό μυστικό φεγγάρι.
(Άκαιρο τριαντάφυλλο, κάπου έχει μαδήσει.
Η πληγή του μαρασμού, σα ζωή και χάρος.)
Την καρδιά μου που κι' αυτή, κάθε που προβάλλει
στης αγάπης τον πλατύν ουρανό πυρώνει
ώσπου σιγαλά ναρθή στο μοιραίο της δρόμο
κ' ήσυχα την όψη της τη χλωμή να πάρει.
(Εσύ νάσαι στο γιαλό τάχ' αυτή την ώρα;)
Με τρελλαίνει ξαφνικά μια ιδέα: να πάρω
του καημού απλώνοντας μαγικά τα χέρια,
και να ρίξω στο γυαλό, στα ονειροδεμένα
μάτια σου μπροστά, πυρό το λειψό φεγγάρι.
Να το ιδής τα κύματα να το πανεφέρνουν
να το ιδής πως σιγαλά όσο πάει χλωμιάζει
κι ολοένα πιο πολύ την πληγή του δείχνει,
καθώς φεύγει κ' έρχεται παίζοντας τη θλίψη,
να 'βλεπα αν θα σου 'φτανε η συλλογή να νιώσης
πως κει κάτω σου 'στειλα την καρδιά μου απόψε.

28 Ιουλίου 1926

Caspar David Friedrich, Ανατολή του φεγγαριού πάνω από τη θάλασσα. 1821. Μουσείο του Ερμιτάζ. Αγ. Πετρούπολη. Ο γνωστός Γερμανός καλλιτέχνης, κύριος εκπρόσωπος του γερμανικού ρομαντισμού, έχει απεικονίσει πολλές φορές φεγγαρόφωτα θαλασσινά τοπία με ανθρώπινες φιγούρες να κοιτάζουν το φεγγάρι. Επιλέγω δύο από αυτά. Δύο άνδρες όρθιοι στο βάθος και πίσω τους, δύο γυναίκες καθιστές στα βράχια, βλέπουν την ανατολή του φεγγαριού στη θάλασσα.

Caspar David Friedrich, Ανατολή του φεγγαριού πάνω από τη θάλασσα. 1823. Παλαιά Εθνική Πινακοθήκη. Βερολίνο. Η ίδια εικόνα σε παραλλαγή. Δύο γυναίκες και ένας άνδρας κοιτάζουν δύο ιστιοφόρα να πλέουν στην αχνά φωτισμένη θάλασσα. Το φεγγάρι μόλις προβάλλει στο βάθος ...

Edvard Munch, Oι μοναχικές υπάρξεις. 1899. Μουσείο Munch. Όσλο. Ένας άνδρας και μία γυναίκα, με γυρισμένες τις πλάτες στο κοινό, βλέπουν το φεγγάρι να καθρεφτίζεται στη θάλασσα. Είναι μόνοι...Η εικόνα του φεγγαριού αντανακλά τη μοναξιά  και έλλειψη επικοινωνίας. Η ίδια εικόνα έχει απεικονισθεί ως χαρακτικό σε πολλές και διάφορες παραλλαγές από τον εξπρεσιονιστή Νορβηγό καλλιτέχνη.



Τρίτη, 16 Αυγούστου 2016

Για την Παναγία. Ποιήματα του Παπαδιαμάντη και παλιές εικόνες της Κοίμησης της Θεοτόκου

Δεκαπενταύγουστος: H γιορτή της Παναγίας

     Ο Αύγουστος για την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία είναι ο μήνας της λατρείας της Παναγίας. Κατά τη διάρκεια του Αυγούστου οι πιστοί βιώνουν με συγκίνηση ένα ακόμα "Πάσχα", το "Πάσχα του Καλοκαιριού",  που είναι αφιερωμένο στην Κοίμηση, την ταφή και την Ανάσταση-Μετάσταση της Θεοτόκου, της Παναγίας. Από την 1η Αυγούστου αρχίζει νηστεία που διαρκεί δύο εβδομάδες, ως τον Δεκαπενταύγουστο, την ημέρα της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο σπίτι του Ιωάννου του Ευαγγελιστή (όπου έμενε η Παναγία). Η Παναγία γνώριζε από τρεις ημέρες νωρίτερα ότι έρχεται η στιγμή της αναχώρησής της, γιατί ο άγγελος (μάλλον ο Γαβριήλ) είχε αναγγείλει τη χαρμόσυνη είδηση. Αφού προσευχήθηκε στον όρος των Ελαιών, ξάπλωσε και ανέμενε την Κοίμησή της ενώπιον των Αποστόλων. Την Κοίμηση της Θεοτόκου ακολουθεί η ταφή και η  μετάστασις της στους ουρανούς. Επίσης με μεγάλη κατάνυξη εορτάζονται και τα Εννιάμερα της Κοίμησης της Θεοτόκου. Για λεπτομέρειες σχετικά με την ιστορία της Κοίμησης, 
βλ.  http://www.saint.gr/771/saint.aspx και  https://www.sansimera.gr/articles/552
   Η στιγμή της Κοίμησης της Θεοτόκου έχει απεικονισθεί από διάφορους αγιογράφους. Η σκηνή είναι πολυπρόσωπη, η έκφραση των προσώπων σοβαρή και θλιμμένη. Παριστάνεται η Θεοτόκος ξαπλωμένη να περιβάλλεται από τους Αποστόλους και άλλα οικεία πρόσωπα. Πάνω από τη Θεοτόκο, βλέπουμε το όραμα του Χριστού να κρατά ένα φασκιωμένο μωρό, που συμβολίζει την ψυχή της Μητέρας Του. Κάποιες φορές απεικονίζεται και η Μετάσταση-Ανάληψη της Παναγίας στον Ουρανό. 
 Για την περιγραφή και την ερμηνεία της απεικόνισης της Κοίμησης, βλ. στο http://users.uoa.gr/~nektar/orthodoxy/explanatory/assumption_icon_hymns.htm
  Για το "Πάσχα του Καλοκαιριού", λοιπόν, και τη λατρεία της Θεοτόκου, της πιο οικείας ιερής μορφής του Χριστιανισμού, επιλέγω κάποιες ιστορικές μεταβυζαντινές εικόνες που αποτυπώνουν την Κοίμηση. Εικόνες που λατρεύτηκαν από τους πιστούς σε παλαιότερες εποχές, εικόνες που βράχηκαν από τα δάκρυα των προσκυνητών, που άκουσαν επικλήσεις, παρακλήσεις, δεήσεις, θρήνους και ευχαριστίες, που ήταν μάρτυρες της προσευχής, της εξομολόγησης και της μετάνοιας των πιστών, που μοιράστηκαν μαζί τους ελπίδες,
προσδοκίες και όνειρα, που δέχτηκαν το ελαφρύ άγγιγμα των φιλιών, που στολίστηκαν με άνθη και τάματα, που φωτίστηκαν από το αχνό φως των κεριών και της κανδήλας...

Ν. Γύζης, Το τάμα. 1886. Εθνική Πινακοθήκη.

Ν. Γύζης, Μετάνοια. 1895. Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Ράλλης,  Ικεσία. 1905-1909. Εθνική Πινακοθήκη.

Θεόδωρος Ράλλης, Εσωτερικό εκκλησίας. Εθνική Πινακοθήκη.

  Εικόνες που έχουν προσελκύσει το ενδιαφέρον των ιστορικών της τέχνης, που σήμερα βρίσκονται σε μουσεία και δέχονται τα περίεργα βλέμματα των επισκεπτών και των φιλότεχνων...
Aγνώστου Ρώσου καλλιτέχνη, Η Κοίμηση της Θεοτόκου. Α' μισό του 15ου αιώνα. Μουσείο του Μοναστηρίου Kirilo-Beloezero. Ρωσία.

Αγνώστου καλλιτέχνη της Κρητικής Σχολής, Η Κοίμηση της Θεοτόκου.  Δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών. Βενετία.

 ...και μαζί με τις εικόνες, ας διαβάσουμε και τα  "Θεομητορικά ποιήματα" ενός αγαπημένου λογοτέχνη, του βαθύτατα θρησκευόμενου Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη.
   Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης είχε αποτραβηχτεί στο νησί του, τη Σκιάθο. Εκεί την περίοδο 1909-1910, λίγο πριν πεθάνει (κοιμήθηκε το 1911), γράφει πέντε ποιήματα-ύμνους-προσευχές, αφιερωμένα σε ναούς της Παναγίας-προσκυνήματα του νησιού. Τα ποιήματα αυτά δημοσιεύτηκαν μετά το θάνατό του.

ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΗΝ ΚΕΧΡΙΑ

Γλυκειὰ Παρθέν᾿, ἀξίωσέ με
νά ᾿ρθω καὶ πάλι στὸ ναό σου,
ὅπου φυσᾷ γλυκὰ ἡ αὔρα
στὰ πλατάνια τὰ θεόρατα
κάτω στὸ ρέμα, ποὺ ἡ πηγὴ κελαρύζει
κ᾿ ἐπάνω θροΐζ᾿ ἡ αὔρα μαλακά.
Ὅλος ὁ ἥλιος λάμπει στὸ θόλο
τοῦ ὡραίου ναοῦ σου μὲ τὰ πιατάκια τὰ ποικιλμένα
κ᾿ εὐωδιάζ᾿ ἡ μύρτος κ᾿ ἡ δάφνη
ὁλόγυρα κ᾿ ἡ βρύση κελαδεῖ
στὴν αὐλὴ ποὺ ἀνθεῖ ὁ λιβανωτὸς κ᾿ <ἡ -΄ - ?> {μύρτος}
Στὰ νιάημερα τ᾿ ἀγαπημένα
τῆς δοξασμένης μεταστάσεώς σου
ἤθελα νά ᾿μαι νὰ ψάλω τὸ «Πεποικιλμένη»
στὸ πανηγύρι τὸ σεμνό.
Νὰ βλέπω, νὰ θαυμάζω τὴ χλωμὴ μορφή σου,
μὲ τὰ ματάκια τὰ κλειστά,
μὲ τὰ χεράκια σταυρωμένα,
κι ὁ Υἱός σου νὰ κρατῇ τὴν ἄμωμη ψυχή σου
ὡς τρυγόνα στὰ χεράκια.
Κι Ἀπόστολοι ἐκ περάτων
στὰ σύννεφα ἐπάνω πετώντας
κι Ἄγγελοι μὲ σταυρωμένα χέρια
βλέπουν τὸ θάμα τὸ φριχτό!
Ψηλὰ ἐπάνω ἀπ᾿ τὸ δῶμα, ἀπὸ δυὸ παραθυράκια
μὲ τὶς κουκοῦλες δυὸ καλογεράκια
προβάλλουν καὶ τείνουν ἀπὸ ἕνα τόμον ἀνοιχτό!
Κι ὁ ἕνας γράφει: «θνητὴ γυναίκα τοῦ Θεοῦ Μητέρα»
κι ὁ ἄλλος: «τ᾿ οὐρανοῦ εἶσαι πλατυτέρα
ὡς ἔμψυχος ναὸς καὶ Θρόνος τοῦ Θεοῦ...»
Γλυκειὰ Παρθέν᾿, ἀξίωσέ με
νά ᾿ρθω καὶ πάλι στὸ ναό σου,
ὅπου φυσᾷ γλυκὰ ἡ αὔρα
στὸ ρέμα στὰ πλατάνια μυστικά!
(Έτος δημοσίευσης:1920)



Αγνώστου καλλιτέχνη της Κρητικής Σχολής, Η Κοίμηση της Θεοτόκου.  Γύρω στα 1500. Ελληνικό Ινστιτούτο Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Σπουδών. Βενετία.

ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΥΝΙΣΤΡΑ

Εἰς ὅλην τὴν Χριστιανοσύνη
μία εἶναι μόνη Παναγία, ἁγνή
Κόρη, παιδίσκη, ᾎσμα τῶν ᾈσμάτων,
χωρὶς Χριστόν, θεῖο παιδί, στὰ χέρια,
καὶ τρεφομένη μὲ Ἀγγέλων ἄρτον.
Ἐσύ ᾿σαι ἡ μόνη Παναγία Κουνίστρα,
ποὺ ἐφανερώθης στῆς Σκιάθου τὸ νησί,
εἰς δένδρον πεύκου ἐπάνω καθημένη,
κ᾿ αἰωρουμένη εἰς τερπνὴν αἰώραν,
ὅπως αἱ κορασίδες συνηθίζουν.
Ἐφανερώθης, κι ὅλος ὁ λαὸς
μετὰ θυμιαμάτων καὶ λαμπάδων
ἐν θείᾳ λιτανείᾳ σὲ προέπεμψε
κ᾿ ἐσήκωσεν ὡραῖον λευκὸν ναόν,
ποὺ μὲ πιατάκια ἑλληνικὰ σοῦ στόλισε.
Κι ὅλος ὁ ἥλιος ἔλαμπεν εἰς τὸν ναόν σου
καὶ φῶς τὸν πλημμυροῦσε μαργαρῶδες,
ὅλα τ᾿ ἀστέρια ἐφεγγοβολοῦσαν,
καὶ ἡ σελήνη ἐχάιδευε γλυκὰ
τὰ ἁπλᾶ τῆς Ἐκκλησίας σου καντηλάκια.
Κ᾿ εἶδες, ἡ Κόρη, τοῦ λαοῦ τὴν πίστιν,
εἶδες καὶ τὴν πτωχείαν κ᾿ εὐσπλαγχνίσθης,
ὅπως, τὸ πάλαι, εἶχε σπλαγχνισθῆ ὁ Υἱός σου
τοὺς προγόνους τοῦ ἴδιου τοῦ λαοῦ,
ὡς πρόβατα μὴ ἔχοντα ποιμένα.
Κι ἄρχισες νὰ γιατρεύῃς τοὺς ἀρρώστους
καὶ νὰ γιατρεύῃς τοὺς δαιμονισμένους,
(ποὺ ἤρχετο ὥρα κ᾿ εἰς τοὺς τοίχους ἐκτυπῶντο
μὲ φοβερὸν συγκλονισμόν),
κι ἄρχισες, θεία, νὰ θαυματουργῇς.
Κ᾿ ἡ χάρη σου ξαπλώθηκε ὣς τὰ πέρατα
τοῦ εἰρηνικοῦ νησιοῦ τῆς Σκιάθου,
ὦ Παναγία μου, Κόρη πάναγνη, καλή.
Κ᾿ ἴσως νὰ φτάσῃ κι ὣς ἐμένα καὶ ν᾿ ἁπλώσῃ
γαλήνη στὴν ψυχή μου τὴν ἁμαρτωλή.
(Έτος δημοσίευσης:1921)


Ανδρέας Ρίτζος, Η Κοίμηση της Θεοτόκου. 1492. Πινακοθήκη Sabaudo. Τορίνο.

ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΟΥ ΝΤΟΜΑΝ

Πηγή μου ζωηφόρος ποὺ δροσίζεις
μὲ τὸ βαθὺ ποτάμι, μὲ τὸ νᾶμά σου
τόσες ψυχές, καὶ μένα τὴν ψυχή μου,
ὁ κρότος τῶν νερῶν σου μὲς στὰ ρέματα
κι ἀνάμεσα στοὺς βράχους, στὰ βουνὰ
κι ὣς κάτω, ἕως τὸ κῦμα τῆς θαλάσσης
ὁ ρόχθος τῶν ὑδάτων σου ἀκούεται.
Καὶ εἶσαι σὺ ἡ πόλις τοῦ Θεοῦ.
Κι ἀκόμα τὸ ἁγιασμένο σκήνωμα
ποὺ εὐφραίνουσι τὰ ρεύματα
κυλῶντος ποταμοῦ.
Εἶναι μικρό, φτωχὸ τὸ ᾿κλησιδάκι σου,
μὰ ἡ χάρις σου εἶναι ἄπειρη κι ἀτέλειωτη,
ἀτέλειωτη, ὡς τὸ ρεῦμα τῆς πηγῆς σου,
ποὺ χύνεται καὶ χύνεται
καὶ ἀπὸ κοντὰ ἀθόρυβα
παράδοξα τὸ ρεῦμά του πληθύνεται.
Εἴθε καὶ στὴν καρδιά μου ποὺ ἔχει στραγγιχτῆ
νὰ δώσῃ ζωὴ καὶ δύναμιν ἡ χάρις σου.
Ἂς εἶσαι ξεχασμένη κ᾿ ἔρημη,
ὅμως στὸ βράχο ἡ ἐκκλησιά σου εἶναι στημένη
κι αὐτὸς ὁ βράχος μοῦ φαίνεται πὼς εἶναι
κτισμένος ἀπ᾿ τὰ χέρια καὶ τὸ αἷμά του.
«Καὶ πύλαι ᾍδου οὐ κατισχύσουσιν αὐτῆς».
(Έτος δημοσίευσης: 1921)

Αγνώστου Καλλιτέχνη, Η Κοίμηση της Θεοτόκου. Τέλη 14ου-αρχές του 15ου αιώνα. Βρετανικό Μουσείο Τέχνης. Λονδίνο.

ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΤΣΑ ΣΤΟ ΠΥΡΓΙ

«Ἄνες μοι ἵνα ἀναψύξω πρὸ τοῦ με ἀπελθεῖν
καὶ οὐκέτι οὐ μὴ ὑπάρξω». (Ψαλμὸς τοῦ Δαυῒδ)
Χαίρετ᾿ ὁ Ἰωακεὶμ κ᾿ ἡ Ἄννα
ποὺ γέννησαν χαριτωμένη κόρη
στὴν Παναγίτσα στὸ Πυργί!
Χαίρεται ὅλ᾿ ἡ ἔρημη ἀκρογιαλιὰ
κι ὁ βράχος κι ὁ γκρεμὸς ἀντίκρυ τοῦ πελάγους,
ποὺ τὸν χτυποῦν ἄγρια τὰ κύματα,
χαίρεται ἀπ᾿ τὴν ἐκκλησίτσα
ποὺ μοσχοβολᾷ πάνω στὴ ράχη.
Χαίρεται τ᾿ ἄγριο δέντρο, ποὺ γέρνει
τὸ μισὸ ἀπάνω στὸν βράχο, τὸ μισὸ στὸν γκρεμό,
χαίρετ᾿ ὁ βοσκὸς ποὺ φυσᾷ τὸν αὐλό του,
χαίρετ᾿ ἡ γίδα του, ποὺ τρέχει στὰ βράχια,
χαίρεται τὸ ἐρίφιο ποὺ πηδᾷ χαρμόσυνα.
Κ᾿ ἡ πλάση ὅλη ἀναγαλλιάζει
καὶ τὸ φθινόπωρο ξανανειώνει ἡ γῆς,
σὰ σεμνὴ κόρη ποὺ περίμενε χρόνια
τὸν ἀρραβωνιαστικό της ἀπ᾿ τὰ ξένα
καὶ τέλος τὸν ἀπόλαψε πρὶν εἶναι πολὺ ἀργά·
καὶ σὰν τὴ στεῖρα γραῖα ποὺ γέννησε θεόπαιδο
κ᾿ εὐφράνθη στὰ γεράματά της!
Δός μου κ᾿ ἐμένα ἄνεση, Παναγιά μου,
πρὶν ν᾿ ἀπέλθω καὶ πλέον δὲν θὰ ὑπάρχω.
(Έτος δημοσίευσης: 1923)

Θεοφάνης Στρελίτζας ο Κρης, H Kοίμηση της Θεοτόκου. 1546. Ιερά μονή Σταυρονικήτα. Άγ. Όρος.

ΣΤΗΝ ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΗ ΣΑΛΟΝΙΚΙΑ

Στὸ κέντρον τῆς ἐπάνω πόλεως
μὲ τὸ καμπαναριό της, ποὺ εἶν᾿ ἕνα στολίδι
τοῦ λιμένος καὶ τῆς προσόψεως,
στέκει ὁ ναὸς τῆς Παναγίας.
Ὡραῖος ὁ ναός, τὸ τέμπλο ὡραῖο,
ὡραῖα τὰ λαμπρὰ τὰ εἰκονίσματα,
ὡραῖες κ᾿ οἱ νορίτισσες ποὺ ἐκκλησιάζονται,
ὅλα ὡραῖα.
Στολισμένο τὸ τέμπλο μὲ χρυσὲς ποδιές,
στολισμένος ὁ χορὸς καὶ τὰ στασίδια μὲ μυρτιὲς καὶ δάφνες,
στολισμένες κ᾿ οἱ κόρες ποὺ πηγαίνουν
νὰ ἐκκλησιασθοῦν στὴν Παναγία.
Ἀριστερὰ στὸ τέμπλο στέκεται
ἡ εἰκόνα σου ἡ μεγάλη † θεωρὸς †
ὅλη ἀσημένια ὅλη, Παναγία μου,
μὲ τ᾿ ἀσημοκάντηλά της.
Ἀπάνω στὴν εἰκόν᾿ ἀφιερώματα
κρέμονται, καραβάκια, γολετίτσες,
καΐκια, βάρκες, μπάρκα τριοκάταρτα,
ὅλ᾿ ἀφιερώματα τῶν πλοιάρχων.
Κ᾿ οἱ καπεταναῖοι οἱ παλαιοὶ
καθένας ἔχει στὸ ναὸ βαλμένο
ἀπὸ ἕνα λίθο· καὶ καθένας ἔχει
ἕνα στασίδι γύρω γύρω στὸ δεσποτικὸ
καὶ γύρω γύρω στὸ παγκάρι, ὅλοι τους.
Τάζουν στὴν Παναγία καὶ τοὺς δίνει
καλὰ ταξίδια, γαληνιάζ᾿ ἡ θάλασσα
ὅταν στὸ πέλαγο τὴν ἐπικαλεσθοῦν
τὴν Παναγία τὴν Σαλονικιά.
Ἄμποτε νά ᾿σαι βοηθός, Παρθένα μου,
κ᾿ εἰς τοὺς χειμαζομένους εἰς τοῦ βίου
τὰ βάσανα καὶ τὰς ἀνάγκας, ἄμποτε
νὰ εἶσαι βοηθὸς καὶ σωτηρία.
(Έτος δημοσίευσης: 1983)


    Οι δύο παρακάτω πίνακες ανήκουν στην Επτανησιακή Σχολή, για αυτό είναι εμφανής η επιρροή από τη Δύση.
Δοξαράς Παναγιώτης, Η κοίμηση της Θεοτόκου. 1754. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα.

Δοξαράς Νικόλαος (1710-1775), Η μετάσταση της Θεοτόκου. Εθνική Πινακοθήκη.


Βλ. ΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ, ΑΠΑΝΤΑ, ΤΟΜΟΣ ΠΕΜΠΤΟΣ. ΚΡΙΤΙΚΗ ΕΚΔΟΣΗ Ν. Δ. ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΔΟΜΟΣ, ΑΘΗΝΑ 1988

https://www.sansimera.gr/anthology/87

http://papadiamantis.net/Ποιήματα-καὶ-Ἄρθρα

http://www.papadiamantis.org/works/88-epiloipa/465-1-poihmata