Άννας Αγγελοπούλου Ιστολόγιο Χάριν Λόγου και Τέχνης, Χάριν Φίλων

"O άνθρωπος πρέπει κάθε μέρα ν᾽ακούει ένα γλυκό τραγούδι, να διαβάζει ένα ωραίο ποίημα, να βλέπει μια ωραία εικόνα και, αν είναι δυνατόν, να διατυπώνει μερικές ιδέες. Αλλιώτικα χάνει το αίσθημα του καλού και την τάση προς αυτό...". Γκαίτε.
Το βρήκα γραμμένο σ᾽ένα ξεχασμένο λεύκωμα της μητέρας μου. Στα τέλη της δεκαετίας του 1950 τέτοια αποφθέγματα σημείωναν οι μικρές μαθήτριες...
Γιατί θέλω ένα ιστολόγιο; Γιατί η ανάγκη μιας τέτοιου είδους επικοινωνίας;
Θα πω μόνο ότι στην αρχή σκέφτηκα να είναι ένα ιστολόγιο που να απευθύνεται στους συναδέλφους μου, δηλαδή μόνο σε φιλολόγους... "Χάριν φίλων" του λόγου, δηλαδή. Στη συνέχεια σκέφτηκα να είναι και "χάριν φίλων" της τέχνης. Τελικά, όμως, αποφάσισα να απευθύνεται και σε πολλούς άλλους: στους πρώην και επόμενους μαθητές μου, σε όσους αγαπούν να ονειρεύονται, σε όσους πιστεύουν ακόμα στο όραμα της παιδείας, σε όσους επέλεξαν να είναι εκπαιδευτικοί από αγάπη, σε όσους αγαπούν να ταξιδεύουν, και κυρίως σε όσους αγαπούν την ανάγνωση ή μάλλον τις αναγνώσεις...σε όσους παντού και πάντα θα διαβάζουν...θα διαβάζουν κείμενα στα βιβλία, κείμενα στις εικόνες, κείμενα στα πρόσωπα των ανθρώπων... Άλλωστε, η ανάγνωση είναι ταξίδι, όχι ένα αλλά πολλά ταξίδια...
Τελικά, το ιστολόγιο αυτό απευθύνεται στα αγαπημένα πρόσωπα της ζωής μας... Απευθύνεται ακόμα σε φίλους, γνωστούς και άγνωστους, σε πρόσωπα που συνάντησα, συναντώ καθημερινά, θα συναντήσω στο μέλλον ή που δε θα συναντήσω ποτέ.
Καλά ταξίδια, λοιπόν, με βιβλία, εικόνες, μουσικές και κυρίως με όνειρα!


Κυριακή, 22 Απριλίου 2018

Πασχαλιές. Ρώσοι ζωγράφοι και Σερενάτα του Νίκου Γκάτσου

Πασχαλιές. Στίχοι του Νίκου Γκάτσου και πίνακες Ρώσων ζωγράφων για πασχαλιές.

...Ακόμα μία ανάρτηση για το αγαπημένο λουλούδι του Απριλίου, την Πασχαλιά. Ένα τρυφερό τραγούδι με στίχους του Νίκου Γκάτσου, που μελοποιήθηκε από τον Μάνο Χατζιδάκι, που αναφέρεται στις πασχαλιές μου θύμισε πίνακες ζωγραφικής Ρώσων ζωγράφων. 

Νίκος Γκάτσος, Σερενάτα

Πασχαλιές πριν ξεκινήσεις κόψε
Να γίνει ο δρόμος ουρανός
Σ’ αγαπώ και θα στο πω απόψε
Όταν σημάνει εσπερινός
Valentin Serov (1865-1911), Παράθυρο με πασχαλιά. 1886.

Alexander Semenovich Egornov (1858-1902), Πασχαλιές. 

Σιγοσβήνει το δειλινό
Και σε περιμένω
Τ’ αστεράκι το βραδινό
Βλέπω στο βουνό

Παλικαράκι παλικαράκι
Αχ δεν μπορώ
Στο μπαλκονάκι στο μπαλκονάκι
Να καρτερώ

Αν θες μην αργείς
Αν θες μην αργείς

Kyriak Kostandi (1852-1921), Aνθισμένες πασχαλιές. 1911.

Παλικαράκι παλικαράκι
Αχ δε βαστώ
Το φεγγαράκι το φεγγαράκι
Να’ναι σβηστό

Πασχαλιές πριν ξεκινήσεις κόψε
Να γίνει ο δρόμος ουρανός

Kyriak Kostandi (1852-1921), Πασχαλιές. 1902.

Boris Kustodiev (1878-1925), Πασχαλιές. 1906.

Isaac Levitan (1860-1900), Λευκή Πασχαλιά. 1895. Περιφερειακό Μουσείο Καλών Τεχνών του Ομσκ.


Τρίτη, 17 Απριλίου 2018

Πασχαλιές. Ένα ποίημα του Γιώργου Σαραντάρη και πίνακες ζωγραφικής του Childe Hassam

Οι πασχαλιές στην ποίηση και τη ζωγραφική

 Έχουν ανθίσει οι πασχαλιές εδώ και μέρες. Οι αυλές, οι κήποι, τα μπαλκόνια, τα μονοπάτια μυρίζουν το μεθυστικό άρωμα της πασχαλιάς. Ένα αγαπημένο λουλούδι της Άνοιξης που συνδέεται με τον μήνα Απρίλιο και τη γιορτή του Πάσχα. Για αυτό, ένα ποίημα του Γιώργου Σαραντάρη για τις πασχαλιές, αν και ο τίτλος είναι "Τ᾽Αηδόνι"  και πίνακες ζωγραφικής του Αμερικανού ζωγράφου Childe Hassam.

Child Hassam, H κυρία Hassam μαζεύει πασχαλιές στον κήπο. 1896.

Γιώργος Σαραντάρης, Τ᾽Αηδόνι
(1938)

Το μονοπάτι μυρίζει πασχαλιές
Κι είναι το πρόσωπο του ήλιου
Μια ελπίδα
Που κατεβαίνει
Η δική μας χαρά δεν έχει πίκρα
Δίχως τον ήλιο είναι ακόμα ζέστη
Όπως τ' αηδόνι που έρχεται μαζί μας.

 Childe Hassam (1859-1935), Η κυρία Hassam στον κήπο. Ρεμβάζει με φόντο τα άνθη των πασχαλιών.


Childe Hassam, Κάτω από τις πασχαλιές.  1887-1888. Μια φωτεινή Ανοιξιάτικη ημέρα.







Πέμπτη, 12 Απριλίου 2018

Χριστός Ανέστη! Παλιές ρωσικές πασχαλινές κάρτες του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου

Ρωσικές Πασχαλινές κάρτες των αρχών του 20ού αιώνα

 Χριστός Ανέστη με παλιές ρωσικές πασχαλινές κάρτες!  Επιλέγω μία σειρά από κάρτες  που παρουσιάζουν ιστορικό ενδιαφέρον. Τυπώθηκαν στη Μόσχα και την Πετρούπολη και κυκλοφόρησαν κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και λίγο πριν τη Ρωσική Επανάσταση και την εγκαθίδρυση του νέου πολιτικού καθεστώτος (1914-1917). Ο εθνικοπατριωτικός και προπαγανδιστικός χαρακτήρας τους είναι προφανής. Από την πλευρά όμως διακρίνονται από βαθύτατο λυρισμό, θρησκευτικότητα και πνευματικότητα.

Ρωσική πασχαλινή κάρτα εθνικοπατριωτικού χαρακτήρα. Χριστός Ανέστη στο Μέτωπο από τον "Πατερούλη" Τσάρο Νικόλαο Β᾽, τον τελευταίο Ρώσο αυτοκράτορα. Με στρατιωτική στολή χαιρετά πατρικά τον Ρώσο στρατιώτη και του προσφέρει ένα κόκκινο αυγό.

Χριστός Ανέστη στο Νοσοκομείο του Ερυθρού Σταυρού. Μία νοσοκόμα δίνει ένα κόκκινο αυγό στον τραυματία του πολέμου. Το καλαθάκι με τα κόκκινα αυγά το κρατά ένα παιδάκι ντυμένο με ναυτικά. Είναι ο διάδοχος, Πρίγκιπας Αλέξιος Ρομανόφ, ο μικρότερος γιος του Τσάρου.

Peter Pershin (1877-1956), Πασχαλινές ευχές για τους αγαπητούς ήρωες. Πετρούπολη. 1915.

Sergej Ploshinsky, Χριστός Ανέστη. Πετρούπολη. 1915-1917. Μία ρομαντική πασχαλινή κάρτα που απεικονίζει μία τρυφερή σκηνή ανάμεσα σ᾽ένα ερωτευμένο ζευγάρι. Μία Νεαρή Ρωσίδα, ντυμένη με παραδοσιακή ενδυμασία,  αποχαιρετά τον αγαπημένο της που φορά στρατιωτική στολή. Εκείνος κρατά κόκκινο αυγό.  Η σκηνή διαδραματίζεται στην εξοχή...

Alexander Apsit (1880-1914), Χριστός Ανέστη. Μόσχα. 1915 -1916.  Mία νοσοκόμα του Ερυθρού Σταυρού συντροφεύει έναν τραυματία πολέμου που κάθεται σε πολυθρόνα κοιτάζει από το παράθυρο. Βλέπει μία εκκλησιά και κόσμο να γιορτάζει την Ανάσταση. Δείχνει θλιμμένος γιατί προφανώς δεν μπορεί να σηκωθεί και να περπατήσει για να πάει στην εκκλησία. Διαβάζουμε στη λεζάντα μία φράση του Άντων Τσέχοφ. "Τα βάσανα μας θα πνιγούν στο έλεος που θα γεμίσει ολόκληρο τον κόσμο. Και η ζωή μας θα γίνει ειρηνική, τρυφερή, γλυκιά σαν χάδι".

Alexander Apsit (1880-1914), Χριστός Ανέστη. Μόσχα. 1915 -1916. Μία πολύ ιδιαίτερη κάρτα. Απεικονίζει τρεις Νοσοκόμες του Ερυθρού στο Μετωπο που ονειρεύονται την Ανάσταση σε εκκλησία της πατρίδας. Την ευχή "Χριστός Ανέστη" συνοδεύει μία φράση από το θεατρικό έργο  "Οι τρεις αδελφές" του Άντον Τσέχωφ.
«Θα φύγουμε για πάντα, αλλά τα βάσανα μας θα μετατραπούν σε χαρά για εκείνους που θα ζήσουν μετά από μας, η ευτυχία και η ειρήνη θα βασιλεύσουν στη γη». 

 Alexander Apsit (1880-1944), Χριστός Ανέστη. Μόσχα. 1915-1916. Ένας άγγελος της Ανάστασης προστατεύει τη Ρωσία που απεικονίζεται σ᾽ένα αυγό.

Alexander Apsit (1880-1944), Χριστός Ανέστη. Μόσχα. 1915-1916.

Alexander Apsit (1880-1944). Χριστός Ανέστη. Mόσχα. 1915-1916.  Το αυγό απεικονίζει ένα κακοτράχηλο και πετρώδες βουνό, το οποίο ανεβαίνει με κόπο ο ρωσικός λαός. 
Στη λεζάντα της κάρτας, διαβάζουμε: "Ας είναι δύσκολο το μονοπάτι, αλλά άνθρωποι υψηλού πνευμάτος μπορεί να φτάσουν στην κορυφή του βουνού, όπου οι ακτίνες του ήλιου φωτίζουν, όπου χαράζει η λαμπρή αυγή, η αυγή μιας νέας ζωής"!


Προπαγανδιστική ρωσική πασχαλινή κάρτα μετά την επανάσταση του Φεβρουαρίου του 1917,  που προηγήθηκε της επανάστασης των Μπολσεβίκων του Νοεμβρίου 1917. Χριστός Ανέστη. Ζήτω η Δημοκρατία! (φράση γραμμένη στο κόκκινο πασχαλινό αυγό). Η κάρτα κυκλοφόρησε για το Πάσχα του 1917, όταν είχε γίνει απόπειρα να εγκαθιδρυθεί αστικό φιλελεύθερο καθεστώς δυτικού τύπου και ο Τσάρος είχε εκπέσει από τον θρόνο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. 

Προπαγανδιστική ρωσική πασχαλινή κάρτα μετά την επανάσταση του Φεβρουαρίου του 1917,  που προηγήθηκε επανάστασης των Μπολσεβίκων του Νοεμβρίου 1917. Η κάρτα κυκλοφόρησε για το Πάσχα του 1917, όταν είχε γίνει απόπειρα να εγκαθιδρυθεί αστικό φιλελεύθερο καθεστώς δυτικού τύπου και ο Τσάρος είχε εκπέσει από τον θρόνο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Χριστός Ανέστη. Ελευθερία στη Ρωσία! (φράση γραμμένη στο κόκκινο πασχαλινό αυγό).


Ρωσική πατριωτική πασχαλινή κάρτα. Η Νύχτα του Πάσχα στο Μέτωπο. Χριστός Ανέστη υπό το φως των άστρων και του φεγγαριού. Πετρούπολη. 1915-1917. Νύχτα μυστηρίου, ο ουρανός αστερόεις και αστροφεγγής, το φεγγάρι λίγων ημερών. Σε τοπίο ρομαντικό ο ασπασμός της Αγάπης


Κυριακή, 8 Απριλίου 2018

Το Πάσχα στη ζωγραφική και την ποίηση. Άγγελος Σικελιανός, Στου Όσιου Λουκά το Μοναστήρι

Άγγελος Σικελιανός, Στου Όσιου Λουκά το Μοναστήρι


Σπύρος Παπαλουκάς (1892-1957), Το καμπαναριό της μονής του Όσιου Λουκά.

Στ᾿ Ὅσιου Λουκᾶ τὸ μοναστήρι, ἀπ᾿ ὅσες
γυναῖκες τοῦ Στειριοῦ συμμαζευτῆκαν

τὸν Ἐπιτάφιο νὰ στολίσουν, κι ὅσες

μοιρολογῆτρες ὥσμε τοῦ Μεγάλου

Σαββάτου τὸ ξημέρωμα ἀγρυπνῆσαν,
ποιὰ νὰ στοχάστη - ἔτσι γλυκὰ θρηνοῦσαν! -
πώς, κάτου ἀπ᾿ τοὺς ἀνθούς, τ᾿ ὁλόαχνο σμάλτο
τοῦ πεθαμένου τοῦ Ἄδωνη ἦταν σάρκα
ποὺ πόνεσε βαθιά;

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Μεγάλη Παρασκευή.


Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Προσφορά λαμπάδας στην εκκλησία.

Γιατὶ κι ὁ πόνος
στὰ ρόδα μέσα, κι ὁ Ἐπιτάφιος Θρῆνος,
κ᾿ οἱ ἀναπνοὲς τῆς ἄνοιξης ποὺ μπαίναν
ἀπ᾿ τοῦ ναοῦ τὴ θύρα, ἀναφτερώναν
τὸ νοῦ τους στῆς Ἀνάστασης τὸ θάμα,
καὶ τοῦ Χριστοῦ οἱ πληγὲς σὰν ἀνεμῶνες
τοὺς φάνταζαν στὰ χέρια καὶ στὰ πόδια,
τὶ πολλὰ τὸν σκεπάζανε λουλούδια
ποὺ ἔτσι τρανά, ἔτσι βαθιὰ εὐωδοῦσαν!

Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909), Κοπέλα που ακουμπά στο στασίδι.


Ουμβέρτος Αργυρός, Ανάσταση, 1932.


Ἀλλὰ τὸ βράδυ τὸ ἴδιο τοῦ Σαββάτου,
τὴν ὥρα π᾿ ἀπ᾿ τὴν Ἅγια Πύλη τὸ ἕνα
κερὶ ἐπροσάναψε ὅλα τ᾿ ἄλλα ὡς κάτου,
κι ἀπ᾿ τ᾿ Ἅγιο Βῆμα σάμπως κύμα ἁπλώθη
τὸ φῶς ὦσμε τὴν ξώπορτα, ὅλοι κι ὅλες
ἀνατριχιάξαν π᾿ ἄκουσαν στὴ μέση
ἀπ᾿ τὰ «Χριστὸς Ἀνέστη» μίαν αἰφνίδια
φωνὴ νὰ σκούξει: «Γιώργαινα, ὁ Βαγγέλης!
»


Καὶ νά· ὁ λεβέντης τοῦ χωριοῦ, ὁ Βαγγέλης,

τῶν κοριτσιῶν τὸ λάμπασμα, ὁ Βαγγέλης,

ποὺ τὸν λογιάζαν ὅλοι γιὰ χαμένο

στὸν πόλεμο· καὶ στέκονταν ὁλόρτος

στῆς ἐκκλησιᾶς τὴ θύρα, μὲ ποδάρι
ξύλινο, καὶ δὲ διάβαινε τὴ θύρα
τῆς ἐκκλησιᾶς, τὶ τὸν κοιτάζαν ὅλοι
μὲ τὰ κεριὰ στὸ χέρι, τὸν κοιτάζαν,
τὸ χορευτὴ ποὺ τράνταζε τ᾿ ἁλώνι
τοῦ Στειριοῦ, μιὰ στὴν ὄψη, μιὰ στὸ πόδι,
ποὺ ὡς νὰ τὸ κάρφωσε ἦταν στὸ κατώφλι
τῆς θύρας, καὶ δὲν ἔμπαινε πιὸ μέσα!


Καὶ τότε - μάρτυράς μου νά ῾ναι ὁ στίχος,
ὁ ἁπλὸς κι ἀληθινὸς ἐτοῦτος στίχος -
ἀπ᾿ τὸ στασίδι πού ῾μουνα στημένος
ξαντίκρισα τὴ μάνα, ἀπ᾿ τὸ κεφάλι
πετώντας τὸ μαντίλι, νὰ χιμήξει
σκυφτὴ καὶ ν᾿ ἀγκαλιάσει τὸ ποδάρι,
τὸ ξύλινο ποδάρι τοῦ στρατιώτη,
- ἔτσι ὅπως τὸ εἶδα ὁ στίχος μου τὸ γράφει,
ὁ ἁπλὸς κι ἀληθινὸς ἐτοῦτος στίχος -,
καὶ νὰ σύρει ἀπ᾿ τὰ βάθη τῆς καρδιᾶς της
ἕνα σκούξιμο: «Μάτια μου… Βαγγέλη!»


Κι ἀκόμα, - μάρτυράς μου νά ῾ναι ὁ στίχος,

ὁ ἁπλὸς κι ἀληθινὸς ἐτοῦτος στίχος -,

ξοπίσωθέ της, ὅσες μαζευτῆκαν

ἀπὸ τὸ βράδυ τῆς Μεγάλης Πέφτης,

νανουριστά, θαμπὰ γιὰ νὰ θρηνήσουν
τὸν πεθαμένον Ἄδωνη, κρυμμένο
μὲς στὰ λουλούδια, τώρα νὰ ξεσπάσουν
μαζὶ τὴν ἀξεθύμαστη τοῦ τρόμου
κραυγὴ πού, ὡς στὸ στασίδι μου κρατιόμουν,
ἕνας πέπλος μοῦ σκέπασε τὰ μάτια!…

To ποίημα του Άγγελου Σικελιανού δημοσιεύτηκε το 1935 στο περιοδικό "Γράμματα"

Σπύρος Παπαλουκάς, Ανάσταση (στην Αίγινα). 1923.

Παρασκευή, 6 Απριλίου 2018

Η ηθογραφία στην ελληνική ζωγραφική: N. Λύτρας, Άνθη Επιταφίου και Μεγάλη Παρασκευή του Θεόδωρου Ράλλη.

 Άνθη Επιταφίου στο δάπεδο της εκκλησιάς τη Μεγάλη Παρασκευή

    Επειδή σήμερα είναι Μεγάλη Παρασκευή, σας παρουσιάζω τρεις χαρακτηριστικούς πίνακες της ελληνικής ηθογραφίας με  σκηνές από το εσωτερικό χώρο μίας εκκλησιάς κατά τη Μεγάλη Παρασκευή. Διακρίνονται για την ατμόσφαιρα κατάνυξης και μυσταγωγίας και αποπνέουν γαλήνη και μελαγχολία. Αγαπημένη μου λεπτομέρεια και στις τρεις απεικονίσεις: τα άνθη του Επιταφίου στο δάπεδο του ναού...Με συγκινούν τόσο πολύ αυτά τα σεμνά αγριολούλουδα στο φθαρμένο δάπεδο της εκκλησιάς που προσφέρονται από τις κοπέλλες του χωριού για να στολίσουν τον Επιτάφιο. Άνθη της Άνοιξης για την Ανάσταση!

    Ξεκινώ με τα "Άνθη του Επιταφίου". Ο δημιουργός του, ο Νικηφόρος Λύτρας (1832-1904), θεωρείται από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους και δασκάλους της ζωγραφικής του 19ου αιώνα, κύριος εκπρόσωπος της Σχολής του Μονάχου, τον ακαδημαϊσμό της οποίας δεν εγκατέλειψε ποτέ κατά τη διάρκεια της πολύχρονης δημιουργικής ζωής του. Ο Λύτρας επέβαλε και καθιέρωσε στη νεοελληνική ζωγραφική τα ηθογραφικά θέματα. Απλοί άνθρωποι και σκηνές της καθημερινότητας, παραδοσιακά έθιμα, εσωτερικά αγροτικών σπιτιών, εικόνες από την αγροτική ζωή και την ύπαιθρο απεικονίζονται στα έργα του με νοσταλγική διάθεση. Μας θυμίζουν σκηνές και εικόνες από τα ηθογραφικά διηγήματα του Βιζυηνού και του Παπαδιαμάντη.
   Η γυναίκα, πιθανόν χωρική, στέκεται στη γωνιά του πρόναου μιας ταπεινής εκκλησίας και κρατά με ευλάβεια στο αριστερό της χέρι ένα δίσκο με άνθη,  ενώ τείνει το άλλο χέρι στο οποίο επίσης κρατά ένα μικρό λουλούδι. Ο ζωγράφος προσέχει με επιμέλεια την κάθε λεπτομέρεια: τα ρούχα της γυναίκας, τις λαμπάδες, το υφαντό που κρέμεται από το μαρμάρινο τραπέζι πάνω στο οποίο είναι ακουμπισμένα τα κεριά, το πάτωμα, τη στάμνα που μισοδιακρίνεται κρυμμένη πίσω από την κολόνα, την αχνά φωτισμένη εικόνα στην είσοδο του κυρίως ναού, τα ραγίσματα στους τοίχους, ...Υπάρχουν τόσες λεπτομέρειες που μπορεί να προσέξει ο θεατής...Ο πίνακας αποτελεί πραγματικά μία άσκηση παρατήρησης...
   Ο τίτλος άνθη επιταφίου εξηγεί την παρουσία των λουλουδιών που μόλις διακρίνονται. Η γυναίκα έχει έρθει στην εκκλησία για να προσφέρει τα άνθη της στον Επιτάφιο. Το έργο, χαρακτηριστικό δείγμα του λυρισμού του Λύτρα,  αποπνέει  αίσθηση γλυκύτατης  θλίψης και κατανυκτικής γαλήνης. 

Νικηφόρος Λύτρας, Άνθη Επιταφίου. 1901. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα. Μία αριστοτεχνική λεπτομέρεια από ένα μεγάλο καλλιτέχνη. Ένα άνθος επιταφίου βρίσκεται στο δάπεδο της εκκλησιάς.

  Oι δύο παρακάτω πίνακες δημιουργήθηκαν από τον ίδιο ζωγράφο. Ο Θεόδωρος Ράλλης (1852-1909) απεικονίζει επίσης αριστοτεχνικά δύο ατμοσφαιρικές σκηνές υπό το ημίφως των κεριών στο εσωτερικό μιας εκκλησιάς.  Ο ζωγράφος έχει απεικονίσει συχνά σκηνές από την εκκλησιαστική ζωή (βλ. http://annagelopoulou.blogspot.gr/2016/04/blog-post_30.html).

Θεόδωρος Ράλλης, Μεγάλη Παρασκευή. Ιδιωτική Συλλογή. Κοπέλλες στολίζουν με άνθη τον Επιτάφιο. Στο δάπεδο άνθη του επιταφίου. 


Θεόδωρος Ράλλης, Μεγάλη Παρασκευή. 1885. Ιδιωτική Συλλογή.
Μια κοπέλλα κουρασμένη, κοιμάται στο στασίδι της εκκλησίας του χωριού τη νύχτα της Μεγάλης Παρασκευής...Άνθη του Επιταφίου στο δάπεδο! Το φως το κεριών φωτίζει αχνά τη γωνιά με το στασίδι και τα εικονίσματα.

http://www.nationalgallery.gr/el/ζωγραφική-μόνιμη-έκθεση/painting/h-αστική-τάξη-και-οι-ζωγράφοι-της/ηθογραφια/ανθη-επιταφιου.html

Πέμπτη, 5 Απριλίου 2018

Δύο ποιήματα του Νίκου Καρούζου για τις ανοιξιάτικες βιολέτες και τα Πάθη του Χριστού

Η Άνοιξη στην ποίηση και τη ζωγραφική. 
Απριλιάτικες βιολέτες  και ο σταυρωμένος Χριστός στο έαρ

Βιολέτες! Λουλούδια του Απριλίου, λουλούδια της Εβδομάδας των Παθών και του Επιταφίου.

Janos Thorma (Ούγγρος, 1870-1937), Γυναίκα που κρατά βιολέτες. 1920. Ιδιωτική Συλλογή.

Stanisław Wyspiański (Πολωνός θεατρικός συγγραφέας, ποιητής, ζωγράφος, εικονογράφος, σχεδιαστής, 1869-1907) , Κορίτσι με βιολέτες, 1896. Εθνική Πινακοθήκη. Βαρσοβία.

“Τίποτα δεν αγγίζει τις απριλιάτικες βιολέτες;
τίποτα-: μονάχα ο ακάνθινος Ιησούς.”
(Ν. Καρούζος, Τα ποιήματα Β’)

“Το άφθαρτο ξύλο: Ο σταυρός είναι δυο επιθυμίες.
Η μια επιθυμία που ερωτεύτηκε τα ουράνια
σμίγει και σταυρώνεται με την επιθυμία/ καθώς διασχίζει τη γη.
Κι ο Χριστός στο έαρ σταυρωμένος.”
(Ν. Καρούζος, Τα ποιήματα A’)

Κωνσταντίνος Παρθένης, Χριστός. Περίπου 1900. Εθνική Πινακοθήκη. Αθήνα.

Τρίτη, 3 Απριλίου 2018

Μεγάλη Τρίτη. Το τροπάριο της Κασσιανής και πίνακες ζωγραφικής με θέμα τη Μετανοούσα Μαρία Μαγδαληνή

Το τροπάριο της Κασσιανής

  Μεγάλη Τρίτη σήμερα! Έχει αρχίσει η Μεγάλη Εβδομάδα για ακόμη μια φορά. Το βράδυ της Μεγάλης Τρίτης ψάλλεται στις εκκλησίες ο όρθρος της Μεγάλης Τετάρτης. Πρόκειται για μία από τις μελωδικότερες ακολουθίες της εκκλησίας μας. Το τελευταίο τροπάριο της ακολουθίας είναι το γνωστό τροπάριο της λόγιας ποιήτριας του Βυζαντίου Κασσιανής, ένας από τα πιο λυρικά άσματα της εκκλησιαστικής ποίησης. Το ποιητικό υποκείμενο ταυτίζεται με μία μετανοούσα αμαρτωλή γυναίκα που απευθύνεται προς τον Κύριο και ζητά συγχώρεση. Η Κασσιανή εμπνεύστηκε το ιδιόμελο αυτό τροπάριο από τα λόγια των Ευαγγελιστών, που δεν αναφέρονται στη Μαρία τη Μαγδαληνή, όπως πολλοί πιστεύουν, αλλά στην ανώνυμη αμαρτωλή γυναίκα, τη μοιχαλίδα, που ο Χριστός έσωσε από λιθοβολισμό του  πλήθους  για το ηθικό της παράπτωμα, με τη γνωστή φράση: «Ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω επ’ αυτήν».  Η αμαρτωλή γυναίκα αισθάνθηκε την ανάγκη να εκφράσει στον Χριστό την ευγνωμοσύνη της και να ζητήσει συγχώρεση και έλεος για τα παραπτώματά της. Για αυτό, πηγαίνει με μύρα στο σπίτι του Σίμωνα του Φαρισαίου του λεπρού όπου βρισκόταν ο Χριστός και εκεί ζητά εξιλέωση και εκδηλώνει τη μετάνοιά της, πλένοντας τα πόδια του Ιησού με μύρα και σκουπίζοντάς τα με τα ξέπλεκα μαλλιά της.
   Η αμαρτωλή γυναίκα εσφαλμένα απεικονίζεται από τους περισσότερους ζωγράφους ως Μαρία Μαγδαληνή Μετανοούσα. Ωστόσο, δεν υπάρχει κάποια αναφορά στους Ευαγγελιστές που να οδηγεί στην ταύτιση με την Μαρία Μαγδαληνή.  Τρεις από τους τέσσερις Ευαγγελιστές, ο Λουκάς, ο Ματθαίος και ο Μάρκος αναφέρουν στα ευαγγέλιά τους το περιστατικό, αλλά αφήνουν τη γυναίκα ανώνυμη. Δηλαδή, δεν την ταυτίζουν με τη Μαρία Μαγδαληνή.
   Επιλέγω κάποιες από τις απεικονίσεις της Αμαρτωλής Μαγδαληνής για να πλαισιώσω τους υπέροχους στίχους της Κασσιανής. Είναι πίνακες-πορτρέτα της μετανοούσας αμαρτωλής γυναίκας από τέσσερις σημαντικούς καλλιτέχνες, τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, τον Carravagio, τον  Georges De La Tour και τον William Adolphe Bougeureau, που εκφράζουν με δύναμη και λυρισμό τη συναισθηματική ένταση...

Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, ο επονομαζόμενος El Greco, H Μαρία Μαγδαληνή Μετανοούσα. Λεπτομέρεια. 1585-1590. Cau Ferrat Μουσείο. O Θεοτοκόπουλος έχει απεικονίσει σε διάφορες παραλλαγές τη μορφή της αμαρτωλής Μαρίας Μαγδαληνής (Βλ. τις απεικονίσεις στο https://annagelopoulou.blogspot.gr/2014/04/el-greco.html).

Caravaggio, H Μετανοούσα. 1594-1595. Doria Pamphilij Πινακοθήκη. Ρώμη.

Κύριε, ἡ ἐν πολλαῖς ἁμαρτίαις περιπεσοῦσα γυνή,
τὴν σὴν αἰσθομένη θεότητα, μυροφόρου ἀναλαβοῦσα τάξιν,
ὀδυρομένη, μύρα σοι, πρὸ τοῦ ἐνταφιασμοῦ κομίζει.
Οἴμοι! λέγουσα, ὅτι νύξ μοι ὑπάρχει, οἶστρος ἀκολασίας,
ζοφώδης τε καὶ ἀσέληνος ἔρως τῆς ἁμαρτίας.
Δέξαι μου τὰς πηγὰς τῶν δακρύων,
ὁ νεφέλαις διεξάγων τῆς θαλάσσης τὸ ὕδωρ·
κάμφθητί μοι πρὸς τοὺς στεναγμοὺς τῆς καρδίας,
ὁ κλίνας τοὺς οὐρανοὺς τῇ ἀφάτῳ σου κενώσει.
εσύ που έγειρες τον ουρανό και κατέβηκες στη γης.
Καταφιλήσω τοὺς ἀχράντους σου πόδας,
ἀποσμήξω τούτους δὲ πάλιν τοῖς τῆς κεφαλῆς μου βοστρύχοις·
ὧν ἐν τῷ παραδείσῳ Εὔα τὸ δειλινόν,
κρότον τοῖς ὠσὶν ἠχηθεῖσα, τῷ φόβῳ ἐκρύβη.
Ἁμαρτιῶν μου τὰ πλήθη καὶ κριμάτων σου ἀβύσσους
τίς ἐξιχνιάσει, ψυχοσῶστα Σωτήρ μου;
Μή με τὴν σὴν δούλην παρίδῃς, ὁ ἀμέτρητον ἔχων τὸ ἔλεος.

Georges De La Tour, H Μετανοούσα Μαρία Μαγδαληνή. Γύρω στα 1640. Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης. Νέα Υόρκη.

Σε μεταγραφή στη νεοελληνική από τον Φώτη Κόντογλου

Κύριε, η γυναίκα που έπεσε σε πολλές αμαρτίες,
σαν ένοιωσε τη θεότητά σου, γίνηκε μυροφόρα
και σε άλειψε με μυρουδικά πριν από τον ενταφιασμό σου
κι έλεγε οδυρόμενη: Αλλοίμονο σε μένα, γιατί μέσα μου είναι νύχτα κατασκότεινη
και δίχως φεγγάρι, η μανία της ασωτείας κι ο έρωτας της αμαρτίας.
Δέξου από μένα τις πηγές των δακρύων,
σύ που μεταλλάζεις με τα σύννεφα το νερό της θάλασσας.
Λύγισε στ' αναστενάγματα της καρδιάς μου,
Θα καταφιλήσω τα άχραντα ποδάρια σου,
και θα τα σφουγγίσω πάλι με τα πλοκάμια της κεφαλής μου·
αυτά τα ποδάρια, που σαν η Εύα κατά το δειλινό,
τ' άκουσε να περπατάνε, από το φόβο της κρύφτηκε
Των αμαρτιών μου τα πλήθη και των κριμάτων σου την άβυσσο,
ποιος μπορεί να τα εξιχνιάση, ψυχοσώστη Σωτήρα μου;
Μην καταφρονέσης τη δούλη σου, εσύ που έχεις τ' αμέτρητο έλεος.


William Adolphe Bouguereau (1825-1905), Η Μετανοούσα. 1876. Laing Πινακοθήκη Τέχνης.

The

http://www.saint.gr/5/texts.aspx

https://www.metmuseum.org/art/collection/search/436839